| Voorzetselbepalingen | [ 14·5·3·6·i ]
1 | Voorzetselconstituenten kunnen als nabepaling in een naamwoordelijke constituent met een substantivische kern optreden. Ze komen ook voor in naamwoordelijke constituenten met een persoonlijk, onbepaald, vragend en aanwijzend voornaamwoord als kern. Voorbeelden van nabepalingen in de vorm van voorzetselconstituenten zijn:
| (1) | de week na Pasen
| (2) | jongens zonder manieren
| (3) | het huis aan de straat
| (4) | een verfrissing voor als je op reis bent
| (5) | die uit de stad
| (6) | zij van hierboven
| (7) | wij van de medische stand
| (8) | niemand bij ons in huis
| (9) | iets voor bij het eten
| (10) | elk van deze dozen
| (11) | wie onder de aanwezigen
| (12) | wie van de drie
| (13) | dat van vanmorgen
| (14) | wij met z'n allen
| (15) | zij met hun drieën
Dergelijke bepalingen noemen we voorzetselbepalingen. (Voor gevallen als (14) en (15) zie men ook .) Veel voorkomend zijn van-bepalingen. Deze kunnen onder meer gebruikt worden ter vervanging van zowel voor- (alleen bij een substantivische kern) als nageplaatste genitieven, vergelijk bijv.:
| (16a) | mijn moeders paraplu
| (16b) | de paraplu van mijn moeder
| (17a) | het resultaat hunner inspanningen <formeel>
| (17b) | het resultaat van hun inspanningen
| (18a) | iemand onzer <formeel>
| (18b) | iemand van ons
| (19a) | de kennis der natuur <formeel>
| (19b) | de kennis van de natuur
Voor van-bepalingen die teruggevoerd kunnen worden op zinsdelen (bijv. het weggaan van Cees het eten van onrijpe appels ) zie men . |
2 | De plaats van voorzetselbepalingen ten opzichte van complementen en andere nabepalingen is niet altijd vast. In wat nu volgt worden de plaatsingsmogelijkheden van voorzetselconstituenten als nabepaling vergeleken met die van genitieven als nabepaling (zie ). Voorzetselbepalingen kunnen zowel voor als na bijwoordelijke constituenten komen, maar bij voorkeur ervoor. Dit is de enige mogelijkheid voor genitieven. Vergelijk:
| (20a) | Die vergadering van de socialisten toen (betekende een keerpunt in hun strategie.)
| (20b) | Die vergadering toen van de socialisten (betekende een keerpunt in hun strategie.)
| (20c) | Die vergadering der socialisten toen (betekende een keerpunt in hun strategie.)
Beide typen nabepaling komen gewoonlijk voor bijstellingen te staan, bijv.:
| (21a) | Het park van de gravin, een oase van rust, (is het mooist in de vroege zomer.)
| (21b) | Het park der gravin, een oase van rust, (is het mooist in de vroege zomer.)
Als de bijstelling echter een herhaling is (een correctie, een versterking of een verzwakking), kan die ook voor een voorzetselbepaling komen, bijv.:
| (22) | Het bevel, overigens een dwaas bevel, van Idi Amin (werd niet uitgevoerd.)
| (23) | Elk, althans bijna elk, van de aanwezigen (had het formulier ingevuld.)
Bijzinnen die als complement of nabepaling bij de kern optreden, staan altijd na voorzetselbepalingen of genitieven, bijv.:
| (24) | De eigenaar van de fabriek, die gearresteerd is, (heeft de brand vermoedelijk zelf aangestoken.)
| (25) | Die politicus uit China die hier op bezoek is, (is een vooraanstaand partijlid.)
| (26) | (Op) de vraag van Jan hoe je dat probleem moet aanpakken, (kan ik niet zo gauw een antwoord geven.)
| (27) | De vergadering der commissie, die nu alweer uitgesteld is, (vindt gewoonlijk om de twee maanden plaats.)
| (28) | Iemand van hen die daar belist veel van afweet, (is Bert.)
Wanneer twee of meer voorzetselbepalingen of een genitief en een of meer voorzetselbepalingen in een naamwoordelijke constituent aanwezig zijn, geldt het volgende: een van-bepaling staat bij voorkeur voor een bepaling of complement met een ander voorzetsel, met name als het complement of die laatste bepaling een plaats aanduidt, zoals in de voorbeelden (29) en (30); een genitief staat altijd voor een voorzetselbepaling. Voorbeelden:
| (29) | het huis van mijn ouders in Friesland
| (30) | het paleis van de prinses te Soestdijk
| (31) | de opstand der edelen tegen de koning
In andere gevallen zijn twee volgordes mogelijk, hoewel ook dan die met de van-bepaling voorop gewoner is. Vergelijk:
| (32a) | de tocht van Karel naar Rome
| (32b) | de tocht naar Rome van Karel
| (33a) | de opstand van de edelen tegen Spanje
| (33b) | de opstand tegen Spanje van de edelen
| (34a) | de boeken van De Jong over de Tweede Wereldoorlog
| (34b) | de boeken over de Tweede Wereldoorlog van De Jong
Voorzetselbepalingen kunnen buiten de naamwoordelijke constituent voorkomen waartoe ze behoren, genitiefbepalingen niet of slechts bij hoge uitzondering. Deze kwestie wordt behandeld in . We volstaan met een voorbeeld:
| (35) | (Ze hadden) een brief (afgedrukt) van de lijsttrekker.