| Bijwoordelijk gebruik van adjectieven | [ 6·3·1·5 ]
1 | Een adjectief heet bijwoordelijk of adverbiaal gebruikt in de functie van bijwoordelijke bepaling (onder meer van hoedanigheid), bijv.:
| (1) | Werk maar wat harder door.
| (2) | Ze ziet heel slecht.
| (3) | Hij keek verliefd naar het meisje.
| (4) | Dat boek is volgens mij té duur uitgegeven.
De traditionele grammatica spreekt hier van bijwoorden . |
2 | In tegenstelling tot sommige andere talen heeft het Nederlands, op enkele kleinere groepen na , geen typische vorm die systematisch samenhangt met het gebruik als bijwoordelijke bepaling. Ook vormen op -(e) lijk zijn niet per se bijwoorden, met uitzondering van de naast elkaar voorkomende woorden:
abusievelijk (bijwoord) | - | abusief (adjectief);
bepaaldelijk (bijwoord) | - | bepaald (adjectief);
respectievelijk (bijwoord) | - | respectief adjectief, bijv. de respectieve voorbeelden);
successievelijk (bijwoord) | - | successief (adjectief);
vagelijk (bijwoord, bijv. iets vagelijk vermoeden) | - | vaag (adjectief);
valselijk (bijwoord, bijv. iemand valselijk beschuldigen) | - | vals (adjectief);
voornamelijk (bijwoord) | - | voornaam (adjectief);
vrijelijk (bijwoord, bijv. zich vrijelijk overal naartoe kunnen begeven) | - | vrij (adjectief);
wijselijk (bijwoord, bijv. wijselijk z'n mond houden) | - | wijs (adjectief);
en verder nog een aantal formeel-archaïsche, op basis van een adjectief gevormde bijwoorden zoals bijzonderlijk, eendrachtiglijk, geduriglijk, gracieuslijk, lafhartiglijk, overvloediglijk, waarachtiglijk . Vormingen op -(e)lijk op basis van substantieven en werkwoorden zijn echter meestal adjectieven, bijv.:
| (5) | Dat artikel vind ik niet deugdelijk.
| (6) | Het is een verwerpelijke houding.
| (7) | Aids behoort vooralsnog tot de ongeneeslijke ziekten.
| (8) | Die fout is haast onvergeeflijk.
Opmerking 1
| Respectievelijk ziet men vaak als adjectief gebruikt, bijv.:
| (i) | Alvorens de volgende bladzijden in te voegen in de respectievelijke hoofdstukken, willen we een en ander nog eens nader bekijken.
Dit gebruik is niet voor iedereen aanvaardbaar , maar er is geen bezwaar tegen. Hetzelfde geldt voor successievelijk tegenover successief:
| (ii) | Hij werd ervan beschuldigd zijn successievelijke werkgevers om de tuin geleid te hebben.
Opmerking 2
| Op basis van een substantief gevormde woorden als eendrachtelijk en hoofdzakelijk zijn wel bijwoorden. |
3 | Ook de voor het Nederlands zo typische ' verkleinwoordvormen' op -jes (respectievelijk -pjes, -(e)tjes; vergelijk voor deze varianten de vorming van verkleinwoorden bij substantieven ), -kens of -ies zijn niet tot het bijwoordelijke gebruik beperkt als ze van een (ander) adjectief afgeleid zijn . Deze vormen, die aan een adjectief een affectieve of ironische betekenis geven, worden namelijk ook als naamwoordelijk deel van het gezegde en als bepaling van gesteldheid gebruikt. Vergelijk bijv.:
| (9) | ' t Is hier frisjes.
| (10) | De patiënt is nog wat flauwtjes/zwakjes.
| (11) | Ik vind het maar povertjes.
| (12) | Maak het nu eens wat netjes.
met het adverbiale gebruik in:
| (13) | Fijntjes merkte hij op dat de voorzitter op die manier eerst genoemd zou worden.
| (14) | Ze zitten er warmpjes in/bij.
| (15) | Ze was povertjes gekleed.
| (16) | Je moet je netjes gedragen.