| Het voorvoegsel her- | [ 12·2·1·3·5 ]
| Er kunnen naar de betekenis grosso modo twee groepen onderscheiden worden.
| [1] De combinatie van het voorvoegsel her- met een werkwoord heeft meestal (maar zie hierna) de betekenis: 'het opnieuw verrichten van de werking die door het grondwoord genoemd wordt'. In heel wat gevallen zijn alleen de infinitief en het voltooid deelwoord van de her -werkwoorden gebruikelijk, vooral als het grondwoord geleed is. Voorbeelden van met her- gevormde werkwoorden zijn: herbebossen herbeginnen herbouwen herindelen herontdekken heropvoeden herschilderen hertrouwen heruitzenden herwaarderen Dit procédé is vooral in regionaal (met name zuidelijk) taalgebruik productief. Het voorvoegsel is dan meestal onbeklemtoond. Voor het overige is de productiviteit nagenoeg beperkt tot de formele taal. Het voorvoegsel is dan meestal beklemtoond. Een voorbeeld van dat laatste gebruik is:
| (4) | Na gemeten, gewogen en geringd te zijn, herkregen de vogels hun vrijheid. <formeel>
Buiten de formele taal gebruikt men vaak omschrijvingen met opnieuw en het grondwoord. Een apart geval vormt het overgankelijke herwerken (= 'opnieuw bewerken') met als grondwoord het onovergankelijke werken. Tot het productieve type rekenen we ook een aantal afleidingen waarvan het grondwoord begint met ver- . In sommige gevallen valt ver- weg en komt her- daarvoor in de plaats, vergelijk bijv. herenigen (naast: verenigen), hernieuwen (naast: vernieuwen) en heroveren (naast: veroveren) . In andere gevallen valt ver- weer niet weg: herverdelen, herverkavelen (ook: herkavelen), herverplanten . Opmerking 1
| Het woord herboren (= 'opnieuw geboren'), dat enkel als voltooid deelwoord voorkomt, verhoudt zich qua betekenis tot geboren als de bovengenoemde afleidingen met her- tot de corresponderende grondwoorden. |
[2] Van een aantal werkwoorden die beginnen met her- kan de betekenis niet of niet helemaal omschreven worden als 'het opnieuw verrichten van de werking die door het grondwoord wordt uitgedrukt'. De betekenis bevat soms het element 'wijziging'. Dit betekeniselement is ook min of meer aanwezig in enkele afleidingen uit de productieve groep, zoals herschrijven, en herwerken, maar overheerst in gevallen als herroepen, hervormen en herzien met als betekenis 'veranderen'. Niet tot de productieve groep behoren gevallen als herademen, herdenken, herhalen, herkennen, herstellen, voor de betekenis waarvan we naar het woordenboek verwijzen. Toch is het in een aantal gevallen niet uitgesloten om hiermee in vorm overeenkomende afleidingen te maken volgens het productieve procédé. Zie bijv. de zinnen:
| (5) | Deze film is de moeite van het herzien waard. (= 'opnieuw zien, bekijken')
| (6) | Al doende moet je je hele theorie herdenken en zo nodig bijstellen. (= 'opnieuw denken over/overdenken')
Het accent ligt in beide gevallen op her-. Dit in tegenstelling tot de her-werkwoorden die niet tot het productieve procédé behoren.
Zie voor de vorming van het voltooid deelwoord van met her- afgeleide werkwoorden . Opmerking 2
| Bij een aantal werkwoorden van uitheemse oorsprong komt het voorvoegsel re- voor, met de betekenis 'opnieuw', bijv.: revaccineren ('opnieuw vaccineren'), remilitariseren ('opnieuw militariseren'), reproduceren ('opnieuw vervaardigen, voortbrengen'). |