| Dergelijk(e), soortgelijk(e), dusdanig(e), zodanig(e) | [ 5·6·8·1 ]
| De woorden dergelijk(e), soortgelijk(e), dusdanig(e) en zodanig(e) vertonen in betekenis veel overeenkomst met zulk(e). Ze onderscheiden zich echter syntactisch van aanwijzende voornaamwoorden doordat ze in het enkelvoud voorafgegaan worden door het onbepaalde lidwoord een. Voorbeelden:
| (1) | Er was een zodanige/dusdanige opstopping ontstaan dat er geen auto meer door kon. <formeel>
| (2) | Een dergelijke/soortgelijke chaos had zich trouwens al eerder voorgedaan.
Evenals de adjectieven hebben deze vier woorden buigingsvormen op -e (vergelijk ) en op -s (vergelijk ): een zodanige beslissing een dusdanig besluit iets dergelijks niets soortgelijks In dergelijk wordt de ij meestal (strikt genomen ten onrechte) als sjwa uitgesproken, in de archaïsche nevenvorm diergelijk(e) altijd als ij, evenals in soortgelijk(e). De vier hier besproken woorden worden alleen niet-zelfstandig gebruikt, afgezien van de vaste uitdrukking en dergelijke (geschreven meestal afgekort als e.d.). De woorden dergelijk(e) en soortgelijk(e) zijn op dezelfde wijze te gebruiken als ze terugwijzen of buitentekstelijk verwijzen (zie voorbeeld (2), dat op beide manieren opgevat kan worden, namelijk uitgesproken na (1), of op zichzelf staand). Bij vooruitwijzend gebruik kunnen zowel dergelijk(e) als soortgelijk(e) gevolgd worden door een bijwoordelijke bepaling of bijzin van vergelijking; alleen dergelijk(e) ook door een bijzin van graadaanduidend gevolg. Vergelijk:
| (3a) | Dergelijke beslissingen als die over de btw -tarieven in de horecasector, zijn tot nog toe uitgebleven.
| (3b) | Soortgelijke beslissingen als die over de btw -tarieven in de horecasector, zijn tot nog toe uitgebleven.
| (4a) | Zijn verzen zijn van een dergelijk (laag) gehalte dat het een wonder mag heten dat hij er een uitgever voor vond.
| (4b) | Zijn verzen zijn van een soortgelijk (laag) gehalte dat het een wonder mag heten dat hij er een uitgever voor vond. <<uitgesloten>>
De woorden zodanig(e) en dusdanig(e) komen wat de hier besproken gebruiksmogelijkheden betreft overeen met dergelijk(e), maar ze behoren tot formeel taalgebruik. Een voorbeeld:
| (5) | Bij de aanrijding liep ze zodanige/dusdanige verwondingen op, dat ze nog voor haar overbrenging naar het ziekenhuis overleed. <formeel>
Bij vooruitwijzend gebruik kunnen zodanig en dusdanig bovendien de functie van bijwoordelijke bepaling bij een werkwoord of een predicatief adjectief vervullen, in plaats van zo in de standaardtaal. Voorbeelden:
| (6) | De man schrok dusdanig dat hij lijkbleek werd. <formeel>
| (7) | Dit is zodanig belangrijk dat er mensenlevens mee gemoeid kunnen zijn. <formeel>