| Medeklinkerverandering | [ 6·4·1·1·ii ]
1 | Bij het vormen van de verbogen varianten van de adjectieven moet vooral aandacht besteed worden aan de oppositie stemloos/stemhebbend bij de medeklinkerparen p - b, t - d, f - v en s - z. Deze oppositie is ook van belang is bij de woordvorming (bijv. grijs - grijzig) en bij de vorming van de vergrotende trap (bijv. grijs - grijz er). Het gaat om de zogenaamde finale verscherping . Voor problemen die louter op spelling betrekking hebben, zoals de enkelvoudige of dubbele spelling van medeklinkers (bijv. dof - doff e) en van de klinkers a, e, o (bijv. dwaas - dwaze(r)) verwijzen we naar de Woordenlijst Nederlandse taal. |
2 | Als we van de verbogen vormen van de adjectieven uitgaan, kunnen we volstaan met deze ene regel: houden we bij weglating van de uitgang aan het eind van het woord b, d, v en z over, dan worden deze uitgesproken als p, t, f en s. De f en s worden als f en s geschreven, maar in het geval van gesproken p en t blijft men b respectievelijk d schrijven. Enkele voorbeelden zijn:
lieve (meisjes) | - | (een) lief (meisje) (gesproken én geschreven als f)
dwaze (verhalen) | - | (een) dwaas (verhaal) (gesproken én geschreven als s)
xenofobe (ideeën) | - | (een) xenofoob (idee) (gesproken als p maar geschreven als b)
dode (musjes) | - | (een) dood (musje) (gesproken als t maar geschreven als d)
Gaan we van de (onverbogen) woordenboekvorm uit, dan geldt het volgende:
| [A] p, b, t en d blijven behouden in de verbogen vorm; vergelijk met elkaar: diep - diepe, subcentreuroop - subcentreurope; anaëroob - anaërobe, hydrofoob - hydrofobe; gericht - gerichte, kordaat - kordate, heet - hete, groot - grote, fout - foute, kort - korte; gekleed - geklede, kwaad - kwade, breed - brede, rood - rode, oud - oude, hard - harde. Naast boud zijn echter zowel boude als boute mogelijk. Een uitzondering vormt bijdehand - bijdehante. [B] voor s en f geldt:
| [1] alle afleidingen op -s van geografische namen behouden die -s in de verbogen vorm (ook in de uitspraak), bijv.: Libanees - Libanese, Ambonees - Ambonese, Milanees - Milanese, Parijs - Parijse, Warschaus - Warschause, Moskous - Moskouse, Engels - Engelse, Naams - Naamse, Fries - Friese; [2] van oorsprong vreemde adjectieven op -troof en -morf behouden de -f in de verbogen vorm (ook in de uitspraak), bijv.: heterotrofe, autotrofe, eutrofe, mesotrofe; amorfe, heteromorfe; [3] voor de andere gevallen geldt:
| [a] s en f worden respectievelijk z en v geschreven en gesproken na een lange klinker, oe, ie of ij, bijv.:
| · woorden op -s: dwaas - dwaze; boos - boze, naadloos - naadloze, eindeloos - eindeloze, broos - broze; vies - vieze; dubieus - dubieuze, officieus - officieuze, modieus - modieuze, poreus - poreuze; grijs - grijze, wijs - wijze, trapsgewijs - trapsgewijze. Na uu wordt in de verbogen vorm weliswaar s geschreven maar z gesproken, bijv.: diffuus - diffuse, confuus - confuse. Uitzonderingen op de regel zijn: farizees - farizeese, hees - hese, onderzees - onderzeese, overzees - overzeese; kies - kiese; heus - heuse; weergaas - weergase. · woorden op -f: gaaf - gave, braaf - brave, concaaf - concave; scheef - scheve; doof - dove; stroef - stroeve; lief - lieve, naïef - naïeve, intensief - intensieve, offensief - offensieve, progressief - progressieve, attributief - attributieve; stijf - stijve; Een uitzondering vormt: apocrief - apocriefe.
[b] s en f blijven in andere gevallen stemloos, bijv.:
| · woorden op -s: kras - krasse, ras - rasse; los - losse; fris - frisse, gewis - gewisse; kuis - kuise, struis - struise; kabeljauws - kabeljauwse; middeleeuws - middeleeuwse; speels - speelse, luidkeels - luidkeelse, hels - helse, duffels - duffelse, duivels - duivelse; loens - loense, lakens - lakense, gans - ganse, Zwingliaans - Zwingliaanse; inheems - inheemse, schelms - schelmse; dwars - dwarse, beurs - beurse, stuurs - stuurse, nors - norse, vers - verse; snaaks - snaakse; grootsteeds - grootsteedse; loops - loopse; goedlachs - goedlachse; trots - trotse; · woorden op -f: laf - laffe, maf - maffe; dof - doffe; klef - kleffe; muf - muffe, duf - duffe, suf - suffe.
Uitzonderingen zijn: vuns - vunze, half - halve, grof - grove. Bij dit laatste adjectief kan tevens klinkerverandering optreden (een lange o in de verbogen vorm). In informele taal is echter ook mogelijk grof - groffe.