| Niet een en geen | [ 29·4·2 ]
1 | In mededelende zinnen is niet bij een substantivische naamwoordelijke constituent gebruikelijker naarmate deze een uitvoeriger bepaling bevat. Vergelijk:
| (1a) | Er is geen verschil.
| (1b) | Er is niet een verschil. <<uitgesloten>>
| (2a) | Er is geen groot verschil.
| (2b) | Er is niet een groot verschil. <<twijfelachtig>>
| (3a) | Er is geen verschil dat de moeite waard is.
| (3b) | Er is niet een verschil dat de moeite waard is.
| (4a) | Tarzan is geen hond.
| (4b) | Tarzan is niet een hond. <<twijfelachtig>>
| (5a) | Tarzan is geen hond die kinderen bijt.
| (5b) | Tarzan is niet een hond die kinderen bijt.
| (6a) | Ik wil geen gebakje.
| (6b) | Ik wil niet een gebakje. <<uitgesloten>>
| (7a) | Ik wil geen gebakje waar slagroom op zit.
| (7b) | Ik wil niet een gebakje waar slagroom op zit.
2 | Versmelting tot geen blijft gewoonlijk achterwege als het ontkende element een meervoudig lijdend voorwerp op de eerste zinsplaats is (zie de (c) -zinnen hieronder). Vergelijk:
| (8a) | Ze verkopen hier geen bloemen.
| (8b) | Geen bloemen verkopen ze hier. <<uitgesloten>>
| (8c) | Bloemen verkopen ze hier niet.
| (9a) | Er worden hier geen schepen meer gebouwd.
| (9b) | Geen schepen worden hier meer gebouwd. <<uitgesloten>>
| (9c) | Schepen worden hier niet meer gebouwd.
Ook als het lijdend voorwerp een stofnaam is en in het enkelvoud staat, blijft versmelting tot geen achterwege. Vergelijk:
| (10a) | Hij lust geen limonade.
| (10b) | Geen limonade lust hij. <<uitgesloten>>
| (10c) | Limonade lust hij niet.
Versmelting tot geen kan wel optreden bij een enkelvoudige naamwoordelijke constituent op de eerste zinsplaats die het onderwerp van de zin vormt. Vergelijk:
| (11a) | Geen schip is 100% waterdicht.
| (11b) | Geen schepen zijn 100% waterdicht. <<uitgesloten>>
| (12a) | Geen boek over Napoleon wordt nog door de jeugd gelezen.
| (12b) | Geen boeken over Napoleon worden nog door de jeugd gelezen. <<uitgesloten>>
Ook kan geen op de eerste zinsplaats staan bij vergelijkende zinnen als de volgende:
| (13) | Geen bloemen zijn zo mooi als de onze.
| (14) | Geen schepen varen zo snel als die van de Amerikanen.
| (15) | Geen limonade smaakt zo lekker als versgeperst sinaasappelsap.
3 | Bij voorzetselconstituenten wordt geen vrijwel alleen gebruikt in min of meer vaste uitdrukkingen. Regionaal (met name in België) heeft geen meer mogelijkheden. Vergelijk:
| (16a) | Zo'n belangrijke brief moet je niet met (een) potlood schrijven.
| (16b) | Zo'n belangrijke brief moet je met geen potlood schrijven. <<uitgesloten>>
| (17) | De ellende was met geen pen te beschrijven.
| (18a) | De politie mocht het pand niet met geweld binnendringen.
| (18b) | De politie mocht het pand met geen geweld binnendringen. <<uitgesloten>>
| (19) | De politie mocht het pand onder geen voorwaarde binnendringen.
| (20a) | Hij deed alles schriftelijk, omdat hij niet over (een) telefoon beschikte.
| (20b) | Hij deed alles schriftelijk, omdat hij over geen telefoon beschikte. <regionaal>
Opmerking
| In correctiezinnen kunnen niet een en geen door elkaar gebruikt worden:
| (ia) | Er is geen brief maar een pakje gekomen.
| (ib) | Er is niet een brief maar een pakje gekomen.
| (iia) | Ik heb geen hert gezien, maar een eland.
| (iib) | Ik heb niet een hert gezien, maar een eland.