| Afleidingen op -lei en -hande | [ 5·9·3·3·ii ]
1 | Er bestaat een vrij groot aantal afleidingen op -lei en -hande, die als eerste element een telwoord, het woord geen of een onbepaald voornaamwoord hebben. De gehele afleiding is ook als onbepaald voornaamwoord te beschouwen. Voorbeelden zijn: enerlei enerhande beiderlei beiderhande tweeërlei/tweeërhande en drieërlei/drieërhande Van een bepaald hoofdtelwoord zijn in principe nog meer afleidingen mogelijk, al is het gebruik van vormen als vijfderlei, zestigerlei, enz. niet gewoon te noemen. Behalve de al vermelde vormen komen nog voor: allerlei/allerhande velerlei/velerhande menigerlei/menigerhande enigerlei/enigerhande en generlei/generhande In plaats van allerlei en allerhande komen ook van allerlei en van allerhande voor (met dezelfde syntactische mogelijkheden als de vormen zonder van; vergelijk ). Van deze vormen behoren alleen allerlei en allerhande tot de standaardtaal; alle andere vormen zijn tot formeel taalgebruik te rekenen; met uitzondering van velerlei, tweeërlei, drieërlei en beiderlei kunnen ze als archaïsch beschouwd worden. De betekenis is 'van één, twee, vele (...) soort(en)'; generlei/generhande heeft de waarde van een nadrukkelijk geen. |
2 | Deze onbepaalde voornaamwoorden worden niet-zelfstandig gebruikt als determinator bij meervoudige (behalve enerlei) telbare en enkelvoudige niet-telbare substantieven; enerlei/enerhande, menigerlei/menigerhande, enigerlei/enigerhande en generlei/generhande komen ook bij telbare substantieven in het enkelvoud voor. Op enerlei/enerhande, beiderlei/beiderhande en enigerlei/enigerhande na, kunnen deze afleidingen ook zelfstandig met partitief er en in combinatie met een genitiefbepaling gebruikt worden; allerlei en allerhande komen zelfstandig ook zonder deze beperkingen voor. Voorbeelden:
| (1) | We hebben allerhande geruchten gehoord.
| (2) | Generhande dobbelspel was toegestaan. <formeel>
| (3) | Voor zijn stelling had hij drieërlei argumenten. <formeel>
| (4) | Er waren personen van beiderlei kunne. <formeel>
| (5) | Op enigerlei wijze had hij kans gezien te ontsnappen. <formeel>
| (6) | De visser vangt niet allerlei vis met enerlei aas. <formeel>
| (7) | Hij had met velerlei moeilijkheden te kampen. <formeel>
| (8) | U vraagt mij om argumenten? Ik kan er drieërlei aanvoeren. <formeel>
| (9) | Er zijn daar een heleboel vogels. Ik heb er allerlei gezien.
| (10) | Er was allerhande lekkers.
| (11) | Hij had allerlei te vertellen.